7.1 Pandang Darat Fizikal Peringkat Aliran Sungai
Saliran di Malaysia merangkumi sungai dan tasik. Secara umumnya, profil panjang sesebuah sungai terbahagi kepada tiga peringkat utama: Peringkat Hulu, Peringkat Tengah, dan Peringkat Hilir.
1. Peringkat Hulu Sungai (Bentuk Muka Bumi Hakisan):
- Ciri-ciri: Aliran air sangat deras, lembah sempit berbentuk 'V', dan dasar sungai curam.
- Bentuk Muka Bumi:
- Air Terjun & Jeram: Terbentuk apabila air sungai mengalir merentasi lapisan batuan keras dan lembut.
- Lubang Periuk (Pot-hole): Lubang silinder di dasar sungai hasil hakisan pusaran air.
- Gaung & Lurah Sempit: Hakisan menegak yang mendalam di kawasan batuan keras.
2. Peringkat Tengah Sungai (Bentuk Muka Bumi Pengangkutan & Hakisan):
- Ciri-ciri: Aliran air semakin perlahan, lembah sungai berbentuk 'U', dan proses pengangkutan beban sungai dominan.
- Bentuk Muka Bumi:
- Susuh Bukit Berpancang: Tonjolan daratan tinggi yang berselang-seli di tebing sungai.
- Lengkungan Sungai (Meander): Aliran sungai yang berliku-liku akibat hakisan di tebing luar dan pemendapan di tebing dalam.
3. Peringkat Hilir Sungai (Bentuk Muka Bumi Pemendapan):
- Ciri-ciri: Aliran air sangat perlahan, lembah sungai lebar dan cetek, serta pemendapan beban sungai berlaku secara giat.
- Bentuk Muka Bumi:
- Tasik Ladam: Terbentuk apabila lengkungan sungai terputus akibat hakisan semasa banjir dan meninggalkan alur terpencil.
- Tetambak: Tebing tinggi semulajadi di tepi sungai hasil pemendapan mendak semasa banjir.
- Delta: Dataran pamah di muara sungai yang dibentuk oleh pemendapan aluvium, lumpur, dan pasir.
7.2 Sungai dan Tasik Utama di Malaysia
1. Sungai Utama:
- Sungai Rajang (Sarawak): Sungai terpanjang di Malaysia (563 km), nadi pengangkutan utama ke kawasan pedalaman seperti Kapit.
- Sungai Kinabatangan (Sabah): Sungai terpanjang di Sabah (560 km), kaya dengan hidupan liar dan kawasan pelancongan ekologi.
- Sungai Pahang (Pahang): Sungai terpanjang di Semenanjung Malaysia (459 km).
- Sungai Perak (Perak): Sesuai untuk penjanaan kuasa hidroelektrik (Empangan Chenderoh, Temenggor, Bersia).
- Sungai Endau (Johor/Pahang): Mengalir merentasi Taman Negara Endau-Rompin.
- Sungai Bernam: Membentuk sempadan semulajadi antara negeri Perak dan Selangor.
- Sungai Golok: Membentuk sempadan antarabangsa semulajadi antara Malaysia dan Thailand.
2. Tasik Utama di Malaysia:
- Tasik Semulajadi:
- Tasik Bera (Pahang): Tasik semulajadi terbesar di Malaysia dan diiktiraf sebagai tapak RAMSAR.
- Tasik Chini (Pahang): Tasik semulajadi kedua terbesar di Malaysia.
- Tasik Buatan (Empangan):
- Tasik Kenyir (Terengganu): Tasik buatan terbesar di Asia Tenggara.
- Tasik Temenggor (Perak) & Tasik Chenderoh (Perak): Dibina untuk penjanaan kuasa hidroelektrik.
7.3 Kepentingan Sungai dan Tasik di Malaysia
- Bekalan Air Domestik & Industri: Menyediakan sumber air bersih utama untuk kegunaan harian dan perkilangan.
- Penjanaan Kuasa Hidroelektrik: Arus deras di hulu sungai dimanfaatkan untuk membina empangan hidroelektrik (contoh: Empangan Bakun, Empangan Kenyir).
- Jalan Pengangkutan & Perhubungan: Mengangkut barangan dan penumpang di kawasan pedalaman Sabah dan Sarawak.
- Sumber Protein & Perikanan: Membekalkan ikan air tawar (seperti patin, kelah, jelawat) dan aktiviti akuakultur.
- Sempadan Semulajadi: Menjadi sempadan antara negeri atau sempadan antarabangsa.
- Pelancongan & Rekreasi: Aktiviti berkayak, menembak jeram (white-water rafting), dan sukan memancing.
- Pengairan Pertanian: Skim pengairan sungai untuk penanaman padi (contoh: Rancangan Pengairan Muda di Kedah).